Янъы несиль оджасы

Къасаба мектебининъ азбарында кечкен талакъада отуртылгъан тереклерни суварып юрьген ходжалыкъ ишлери мудири белини зорнен догърултып, эки-учь сание этрафкъа бакъынып турды ве фискини четке къойып, кергин сукюнет падишалыгъына адымлады. Къапыдан ичери кирип, гъайры ихтиярий тарзда кулюмсиреди. Шимди бу сукюнетни бозмакъ акъкъы онынъ къолларындадыр. Истер ашайыш вакътыны бир­эки дакъкъагъа даа созар, истер шаматаны бираз эртедже башлатыр. Амма вазифесине коре зильни там вакътында чалмалы. Чанъ дёгмесине басмагъа етиштирир-етиштирмез, сыныф одаларынынъ къапылары дамбыр-думбур ачылып башлады. Къадын тенеффюске чапып чыкъкъан балаларнынъ акъымына тюшмемек ичюн аман чыкъышкъа ашыкъты. Мектеп аятларындаки деминки сукют бир кереден талебе аякъларынынъ патырдысы, сафсата саткъан къызларнынъ сеслери, юкъары сыныф огъланларынынъ ара-сыра къачыргъан куфюр сёзлеринен бозулды. Сыныфлардан эр кестен сонъ оджапчелер чыкъа, къолларында агъыр чанталарыны, десте-десте дефтерлерни тутып, оджалар ханесине ашыкъа.

― Ёкъ, мен даяналмайджагъым, бу онунджы сыныфтан оладжакъ шей ёкъ, — деп, Назифе Умеровна сыныф къайд дефтерини кятипнинъ масасына фырлатып, оданынъ бир якъындан дигерине чапкъаламагъа башлады. Чырайы гъает синъирли корюне эди, факъат къалгъан оджапчелер онынъ бу алындан шашмагъан киби эди.

— Серсемлер, оларгъа не дерс керек, не баа, не де оджа. Келеджек сене мектепни битиреджексинъиз, университетке кирмеге истейджексинъиз, сонъ акъыл топламагъа энди кеч олур. Ёкъ, истер башны ташкъа ур, истер ташны башкъа. Кунь-куньден бу эр шейни кимге айтам, бильмейим. Олды, ариза язып, бу сыныфтан вазгечеджегим, энди не кучюм, не сабрым къалды.

— Назифе Умеровна, тынчланынъ, — деп киришти окъув ишлери мудири Эмине Идрисовна. — Окъув йылынынъ ортасында аризанъызны къабул этеджек киши ёкъ. Эм аранъызда бу сыныфнынъ реберлигини аладжакъ оджа бармы?

Эмине Идрисовна буны дер-демез одада олгъан оджалар аман башларыны саллап башлады. Кими эшитмеген киби этти, кими асыл да чыкъып кетти.

— Иште, корьгенинъиз киби, бу сыныфнынъ башына юген кечире бильген бир тек сизсинъиз. Олар дигер оджаларны ич те динълемей. Бакъынъыз, бешинджи сыныфта оларны Зарема Бекировна алгъан эди. Ярым йылдан сонъ декретке чыкъып, аля даа къайтмады. Ондан сонъ Ление Азизовна — хастаханеге тюшти, Сание Халидовна — башкъа мектепке кечти. Энди, къурбан олайым, даа бир йыл сабыр этинъиз, лютфен. Эм билесинъиз, Гулизар оджанынъ афара олюми себебинден шимди аджеле суретте физика оджасыны тапмакъ керекмиз, бир де сизнен огърашмайыкъ.

— Эмине Идрисовна, бугунь даа эки субетлешювинъиз оладжакъ. Саат он экиде ве он эки бучукъта, — деп къошулды лафкъа мектеп кятиби.

— Пек яхшы, сагъ олунъыз. Айды, оджалар, зиль чалынды, иш башына!

Оджапчелер ашыкъмадан дерслерине кечти. Мектеп кори доры яваш­яваш эвельки сукюнетке дала башлады, тек онунджы сыныфнынъ окъугъан узакъ сагъ къанатындан худжур бир гурюльти эшитиле эди. Оларгъа химия дерсине киреджек оджа сыныф одасынынъ къапысы огюнде турып, ичери кирмеге бир тюрлю истемей эди. Сонъунда терен нефес алып, къапыны ачты. Гурюльти бир саниеге токъталып, сонъра олгъаны киби девам этти. Оджа масасына кечип, бир беш дакъкъа озь китап, дефтерлерини кушкуледи, журналда бир шейлер язып, дерсни кечирмеге башлады.

— Заир, Нури, эшитмединъизми, дефтерлеринъизни ачынъыз! Кимге айтам? Озюнъиз бир шей язмайсынъыз, дигерлерге де кедер этесинъиз!

— Кимге биз кедер этемиз? Олар сизинъ фенинъизни яза деп тюшюнесинъизми? Башынъызны ара-сыра конспектлеринъизден котерсенъиз, ич кимсенинъ сизден иши олмагъаныны корер эдинъиз.

— Сен оджагъа тиль къайтарасынъмы? Ана-бабанъ сени ойле тербиеледими? Оджалар акълы, сенден адам олмаз!

— Ана-бабама тиймеге акъкъынъыз ёкъ! — деп къычырды оджасына Заир.

— Я не олгъан? Иш сизге кельгенде, акъларынъызны пек яхшы билесинъиз. Я сизинъ бизнен къавгъа этмеге акъкъынъыз бармы? Биз де бирлернинъ ана-бабалары дегильмиз ёкъса?

— Бизим ана-бабаларымыз сизинъ балаларынъызгъа «сизден адам олмаз», «еринъиз мектеп дегиль, джезахене» деп турса, сиз бунъа разы олурсынъызмы?

— Кес лафынъны, итираз этмеге пек устасынъыз, дерстен бир шей сорасам, джевап берген ёкъ.

Заир кене оджасына къаба бир шей айтаджакъ олды, факъат бу арада къапыны къакъып, сыныфкъа Эмине Идрисовна кирди.

— Сафие Рефатовна, багъышланъыз, дерсинъизни больдик. Талебелерни янъы оджаларынен таныштырмагъа истедим. Олурмы?

— Эбет, буюрынъыз.

— Не гузель, иште. Коресинъизми, Ислям оджа, одада учь муаллим бар, селям берген талебе ёкъ. Эдепсизлер. Не исе, талебелер, таныштырайым, физика фенинден янъы оджамыз Ислям Бекирович. Ислям оджа, бу бизим севимли онунджы сыныфымыз. Мектебимизде ильк дерсинъиз оларда оладжакъ, биринджи ве сонъки олмаз деп умют этем. Шакъа, эминим, сиз оларны баш этип олурсынъыз. Айды, шимди эр кес раатлана, невбеттеки дерске кеч къалманъыз, — деп, Эмине Идрисовна сыныфтан чыкъты, талебелер де онынъ артындан ашханеге ашыкъты.

— Сафие ханым, дерс вакътынъызны алдыкъ, айып этменъиз.

— Зарары ёкъ, Ислям оджа. Аксине, тешеккюр этмек кереким. Ич олмагъанда, бу тентеклерге аятымнынъ даа беш дакъкъасыны чалмагъа фырсат бермединъиз. Синъиримнинъ аман-аман фышкъырып чыкъаджакъ вакътында кирдинъиз.

— Оджаларнынъ айткъаны къадар зор сыныфмы?

— Юз кере эшитмектен бир кере корьмек эйидир, Ислям оджа, — деп, Сафие Рефатовна шейлерини топлап одадан чыкъты. Субетлешювге келип бирден дерслерге башламагъа азырланмагъан Ислям оджа сыныфнынъ бош одасында бир озю къалды. Мектепте фени ичюн махсус кабинет де ёкъ экен. Демек, левазимат тапылмасы онынъ омузларына тюше. Джарты чантасындан ноутбукны чыкъарып ачты, интернетте бир шейлер къыдырмагъа башлады. Бу арада яваш-яваш сыныфкъа кирген талебелер де яш оджаны корьмей киби озьлерини гъает фена тута. Эм де шу джумледеки «яваш-яваш» ибареси «сессиз» дегиль, «салланып» манасында келе. Дерснинъ бир он дакъкъасыны талебелер, дерсинъ яш оджанынъ сабрыны сынап бакъмакъ ичюн, бири-биринен талашмакъ, шакъалашмакъ, эриштирмек киби керексиз шейлерге сарф этти. Дерстен эвель анълашкъанлары киби оджанынъ тарафына биле бакъмай эдилер, амма шу арада апансыздан бир патлав эшитильди. Талебелер бирден оджагъа айланды.

Оджа къолунда патлагъан мавы курречикнинъ къуйручыгъыны тута эди.

— А, иште, къызыма энди бир курречик борджунъыз бар, ― деди оджа.

Шу ань талебелер шашкъын-шашкъын бакъышып, кульмеге башлады.

— Оджамыз, гъалиба, балалыгъында къалды. Аля даа курречиклернен ойнай.

— Айтма, даа бизге бир шейлер огретеджек ола. Сиз къач яшындасынъыз? Ананъыз мында олгъанынъызны билеми?

— Биле, дерстен эвель онъа телефон эткен эдим, — джиддий джевап берди Ислям оджа. — Амма бу оюн дегиль эди, бизим бугуньки мевзумыздыр. Сиз курречикнинъ патлагъаныны къайдан бильдинъиз, ким джевап берир?

— Биз кери зекялы дегильмиз, насыл суаллер бу?

— Кери зекялы олгъанынъызны айтмадым да, саде суальге саде джевап алмагъа истейим.

— Патлав сесини эшиттик, — деп джевап берди талебелерден бири.

— Ненинъ патлавыны?

— Курречикнинъ.

— Яни, патлав сеси курречикнинъ резнасындан кельдими, ёкъса ичинде олгъан ава басымынданмы?

Талебелер тюшюнип къалды, базылары бу суальни бири-биринен музакере этип башлады. Бу арада оджа талебелерге даа бир къошма суаль бере.

— Аранъызда «буюк патлав назариеси» ибаресини эшиткенлер бармы?

— Америкада чыкъарылгъан сериалнынъ серлевасы.

— Догъру. Амма бу ибаре сериал чыкъарылмасындан аман-аман асыр эвель белли олгъан эди. Фезанынъ пейда олувы акъкъындаки ильмий назариенинъ серлевасыдыр. Онъа коре, кяинат мына бу курречик киби буюп патлагъан бир нокътадан пейда олгъан эди.

— Сиз бунъа инанасынъызмы? — деп сорады оджадан сонъки раледе отургъан талебе. — Кяинатны, сейяре, инсанларны асыл эткен Аллахтыр.

— Табиий ки, акълысынъыз. Факъат, билесинъизми, Къуранда биле бу назариени тасдикълагъан аетлер бар, дейлер. Адынъыз не эди?

— Муслим.

— Муслим, келеджек дерске вазифенъиз: бу аетлерни тапып, табиий ки, олса, бизге земаневий илимнен алякъасыны косьтермек. Къалгъанларгъа исе: интернетте курречиклернен япылмасы мумкюн олгъан денъевлерни бакъып огренмек ве сыныфта эпимизге оларнынъ насыл олгъаныны анълата бильмек. Амма курречиклерни озюнъиз кетиринъиз, бу сефер къызым манъа энди оларны бермез.

Талебелер кыс-кыс кульди. Оджагъа кет-кете севим дуймагъа башладылар. Ислям оджанынъ оларгъа дерснинъ сонъунадже популяр сериалдан кесип алынгъан ошлу ве айны вакъытта фенге багълы огретиджи парчачыкъларны косьтермесинден сонъ оны тамамынен къабул эткен эдилер. Чюнки бундан эвель физика дерслерининъ тиль, тарих, атта химия дерслеринден пек фаркъы ёкъ эди. Умумен мектепте бутюн фенлернинъ огретюв кетишаты бир-бирине бенъзей эди. Дерсте къаиделер, формулалар языла, бир къач меселе чезиле ве эв иши оларакъ я къаидени эзберлемек, я дерсликтен мешгъулиетлерни япып кельмек киби вазифелер бериле. Талебелер не бу формулаларнынъ, не бу назариелернинъ эмиетини биле. Келеджекте бу бильгилерден оларгъа не файда оладжагъыны анъламай. Элли йыл эвельси олгъан илим бугунь айны ерде турмай. Шакъамы, бугунь принтернен тек рефератны дегиль де, инсан вуджудынынъ мучелерини бастырмагъа мумкюн. Земаневий талебелерге бу меракълы. Факъат беш капик айлыкъкъа чалышкъан оджаларнынъ талебелерге план тышында бир шейлер къыдырып анълатмагъа авеси ёкъ. Талебелернинъ де оджаларнынъ къыркъ беш дакъкъа баш котермейип конспектлеринден окъугъан джан сыкъыджы лекцияларыны динълемеге авеси ёкъ. Нетиджеде талебелер оджаны динълемей, оджа ачувлана ве бу онунджы сыныф киби «зор сыныфлар» пейда ола.

Эндиден онунджы сыныф талебелери физика дерсине ашыкъып келе, дерсте эр вакъыт меракълы бир шей оладжагъыны билип, кеч къалмамакъ тырыша. Бугунь, меселя, Ислям оджа дерске эки кягъыт стаканчыкъны алып кетирген. Биринде къара къаве, дигеринде къаймакълы, онъа капучино дейлер.

— Диана, сен къара къаве ичесинъми, ёкъса сютлю?

— Къара, — тааджипленип джевап берди сыныфнынъ екяне аляджысы Диана.

— Сютлю къаве севгенлер бармы? Селиме? Гузель, демек, санъа капучино. Буюрынъыз, къызлар. Афиет олсун.

— Шимди ичмек керекмизми, Ислям оджа? Дерсимиз башланды да.

— Сонъ, не олгъан? Оразалы дегильмиз де, айды, ичинъиз, бакъайым.

Къызлар сыныфдашларынен бакъышып, къавелеринден бир ютум ичти.

— Ай, менимки даа пек сыджакъ. Сувусын бираз, — деди Селиме ве стаканчыкъны ралесининъ бир кошесине чекип къойды.

— Менимки бираз эртедже пиширильген эди, гъалиба. Энди бираз сувугъан. Амма пек дамлы, сагъ олунъыз, оджам, — деди Диана ве къавесини ичмеге девам этти.

— Ёкъ, экиси де айны вакъытта пиширильди. Экисини де сизге къавеханеден чапа-чапа кетирдим. Энди, къара къавенинъ тездже сувугъаныны, капучинонынъ исе аля сыджакъ олгъаныны ким анълатып олур?

— Къызлар янълышмадымы? — деп башлады Нури. — Аслында, менимдже, сютлю къаве тездже сувумакъ керек, сют сыджакъ олмаса, эбет. Эм де къара тюс аксине сыджакъны озюне чеке. Мисаль ичюн, язда къара футболка кийсенъ, пишип къаласынъ. Беязында исе бираз салкъынджа ола.

Талебелер суальге догъру джевап къыдыргъанда, Ислям оджа тахтада эки стаканчыкънынъ ресмини япып, астында «къаймакълы» ве «къара», янында исе бувланув формуласыны язды ве талебелерге анълатмагъа башлады.

— Догъру дейсинъ, Нури. Къою тюслер сыджакъны чеке, амма айны вакъытта оны тездже де джоя. Шунынъ ичюн беяз къавемиз иссилигини чокъча тута. Ве шу ерде даа бир шей бар. Сакъызлылыкъ. — Оджа язгъан формуласына косьтерип, анълатмагъа девам этти. — Къавеге къаймакъ къоюлса, ичимлик даа да къою ола, бувлана ве сувуй да явашча. Къара къаве исе тез бувланувы себебинден иссилигини де тездже джоя. Анълатып олдыммы?

Талебелер «анъладыкъ» деп, башларыны салламагъа башлады.

— Анъласанъыз, джевап беринъиз. Тездже не сувур: хошаф я да кисель?

— Биз джевап бермейджекмиз, оджа, — деди айнеджининъ айнеджиси Осман.

— Не ичюн?

— Къызларгъа къаве кетирдинъиз. Джевап бердик. Хошафны корьмеймиз де, — деп кульдюрди сыныфдашларыны Осман.

— Ойле олса, башкъа суаль. Тездже не сувур: сув я да ягъ? Энди насыл ягъ кетирейим, Осман, арыныкъ куньайлан ягъы олсунмы, ёкъса арытылмагъан союмы?

Бол-бол кулип, талебелер оджанынъ суаллерини музакере этип башлады. Шу арада къапы ачылды ве дерсханеге мектеп кятиби кирди.

— Ислям оджа, къапыны къакътым, амма гурюльтиден эшитмединъиз, гъалиба. Дерстен сонъ мудиримиз эр кесни мушавереге топлай. Кеч къалманъыз.

— Анъладым, сагъ олунъыз, — мазун-мазун джевап берди Ислям оджа. О, оджалар мушаверелерини ич севмей эди. Оларда эр вакъыт джан сыкъыджы дерс планлары, оджаларнынъ бир-бирине топлагъан шикяетлери, сыныфларда перделернинъ ипранувы музакере этиле. Амма мушавереден мушавереге перделер не ичюндир, мудирнинъ кабинетини козь огюне алмасакъ, ич денъишмей. Дерстен сонъ Ислям оджа мудирнинъ одасына кирсе, энди эр кеснинъ еринде олгъаныны ве недендир онъа пек шубели бакъкъаныны коре.

— Багъышланъыз, кеч къалдыммы?

— Ёкъ, Ислям Бекирович, кечинъиз. Меселе башкъа. Бирден, узатмадан, ачыкътан-ачыкъ къонушайыкъ. Бакъынъыз, арамызда сиз энъ яшсынъыз, университетни якъында битирдинъиз, теджрибенъиз даа ёкъ, амма, бунъа бакъмадан, сизни бирден ишке къабул эттик. Ойлеми?

Ислям оджа бу суальнинъ аркъасындан меракълы бир шей чыкъаджагъыны анълап, башыны саллады.

— Ойле. Амма сизинъ дерс кечирюв ёлларынъыз мектеп низамнамесине пек те келишмей. Бильгениме коре, планларгъа ич те риает этмейсиз, дерслерни кейфинъизге коре кечиресинъиз.

— Не демек «кейфиме коре». Мен ялынъыз талебелернинъ дикъкъатыны къазанмагъа, фениме меракъ догъуртмагъа чалышам. Эм, билесинъиз, буны беджерем. Эллеримизде олгъан планлар чокътан эскирген. Земаневий яшлар энди башкъаджа окъумагъа истей. Анълайым, къанунгъа коре планлар махсус бир шекильде язылмакъ керек. Эм мен де эр анги тешкерювге азырым, планларым, конспектлерим — эр шей кереги киби язылгъан. Амма дерсте мевзуны башкъаджа анълаткъанымны ким биледжек. Эсасы — талебелерге бильги бермек, дегильми? Талебелернинъ дерске севе-севе кельмеси муим дегильми?

— Ислям оджа, яш олгъанынъыз ичюн ойле дейсинъиз. Талебелер дерсинъизге фенинъизни меракъ эткени ичюн дегиль, сизинъ оларгъа тенъдеш муамелесини косьтергенинъиз ичюн севе-севе бара. Амма талебелернен дост олмагъа мумкюн дегиль, айса нетиджеде бойсунув къаиделери бозула.

— Бойсунув къаиделерими? Мен оларнынъ манъа бойсунгъаныны истемейим де затен. Урьмет десенъиз, о бар. Эм де, билесинъиз, айтмагъа истемез эдим, амма арамыздаки урьмет — къаршылыкълыдыр.

— Неге има эткенинъизни анъламадым? — чорланып сорады мектеп мудири.

— Има этмейим, ачыкътан айтам. Талебелерге «акъылсыз тентек», «зыр дели», «нишарет» денильмеси бойсунув къаиделерине киреми? Я «мектептен чыкъсанъ, аятта бир шейге иришип оламазсынъ, тиленджи олып юрерсинъ» киби джумлелер талебелерни бильгиге авеслендирмек ичюн айтыламы? Амма, ёкъ, эсасы — дерсни планларгъа коре кечирмек, ойлеми?

— Ислям Бекирович, эдепнинъ аддини кечесинъиз энди. Мудирге айтыладжакъ сёзлерни тюшюнип айтынъ! — деп къарышты давагъа Назифе Умеровна.

— Мудиримизге ич бир иддиам ёкъ ки, Назифе Умеровна. Амма сизинъ сыныфынъызгъа бу эр шей даа да сыкъ айтылмаймы? Озюм дефаларджа бунъа шаат олдым. Сиз буны насыл мусааде этесинъиз?

— Меним сынфым бу лафларгъа даа да ляйыкътыр, озюм де оларгъа акъылсыз олгъанларыны айтам. Дерслерде бир шей япмайлар, арекет тарзлары да акъылгъа ятмай. Оджаларнен насыл лаф эткенлерини эшиттинъизми?

— Бу бир къапалы зынджыр дегильми, фикринъиздже? Талебе озюне къаршы алгъан мунасебетни айны тарзда къайтара. Манъа талебелерге дост олмагъа мумкюн дегиль дейсинъиз. Душман олмакъ даа эйими? Эм мен дост дегилим, манъа «оджа» дейлер, мен де оларнынъ шахсий аятларына киришмейим. «Ана-бабанъ сени ойле тербиеледи, ёкъ, бойле тербиеледи» демейим. Ишим аилевий меселелерни къарыштырмакъ дегиль, дерсте онъайтлы шараит къурмакътыр. Амма менден талебелериме киббар мунасебет талап этеджек олсанъыз, замет этменъиз, ариза язып кетерим. Шимди исе, мусааденъиз иле, дерсиме азырланмакъ кереким.

Ислям оджа мушавереден борджуны одеген адам киби чыкъты ве единджи сыныфкъа окъаланув кучюни анълатмагъа ашыкъты. Мудирнинъ кабинетинде къалгъанлар исе даа узун вакъыт девамында Ислям оджанынъ чыкъышы акъкъында фикирлешти. Нетиджеде мектепнинъ чокъ йыллыкъ низамыны бозгъан исьянджы оджагъа тевсие мектюбини берип, ишке ярым йыл эвельси онынънен берабер субетлешювге кельген теджрибели Февзие Мамутовнаны давет этмек къарары алынды.

* * *

Янъы окъув йылы башында Эмине Идрисовна, Февзие Мамутовна ве Назифе Умеровна шеэрнинъ энъ престиж лицейине ачыкъ дерске давет этильди. Оджаларымыз шеэрде дерслернинъ насыл кечирильгени, дерсханелернинъ насыл донатылгъанындан даа да зияде лицей мудириетининъ къасабадан тешриф буюргъан мусафирлерни насыл къаршылайджагъыны меракъ эте эди. Факъат дерснинъ исси одада дегиль де, мектеп азбарында кечириледжегини корип, оджалар интизарларынынъ бошуна чыкъкъаныны да анълады.

— Сайгъылы оджаларымыз, тахтамызнынъ эки терек арасында тургъанындан анълагъанынъыз киби, дерсимиз бугунь ачыкъ авада кечириледжек. Тюневин талебелеримизнинъ оджаларынен япкъан денъевинден сонъ дерсханемизнинъ дивары бираз бояланмакъ керек эди де, — деп, мектеп мудири къаршысында кулюмсиреп тургъан талебелерге бакъты ве озю де тебессюмини тутып оламады. — Иште, боя къокъусы сизни раатсызлатмасын деп, дерсни азбарымызда кечирмеге къа рар эттик. Затен мектебимиз ичюн бу адетий бир теджрибе. Балаларымыз тазе авада окъумагъа пек севе. Оджамыз къайда къалды, аджеба? А, корем.

Шу дакъкъасы эр кес мудирнинъ бакъкъан тарафына айланды. Худжур кийинген ве ренкли скейтини олдукъча тез айдагъан яш оджа къаршысында тургъан эр кесни йыкъаджакъ киби эди. Амма азбар къапысына якълашып, шарт айланды ве тахта янына келип токътады.

— Талебелер, бугуньки мевзумыз: окъаланув кучю. Диваргъа урулмамакъ ичюн скейтни насыл сурьатнен айдамакъ керек? Копчеклер ве асфальт арасында окъаланув кучюни насыл тапмакъ мумкюн?

Гъайрыресмий ве самимий шараитте кечирильген дерстен сонъ физика оджасы Эмине Идрисовнанынъ янына келип:

— Сизге тешеккюр бильдиреджек олам, тевсие мектюбинъиз манъа пек ярдым этти. Саенъизде баягъы илерилеген мектепте оджалыкъ этем, — деп, Февзие Мамутовнагъа айланды.

— Сиз исе Февзие Мамутовна олмалысынъыз. Ислям оджа. Пек мемнюн олдым.

— Демек, Заир репетиторлыкъкъа сизге къатнай? Пек зийрек бала дегильми? Манъа кимерде сизинъ дерсте не кечкенинъизни анълата, догърусы, мени биле шашыртасынъыз. Оджалыкъта келеджегинъиз пек айдындыр. Сакъын, учкъунынъызны джойманъыз. Бугуньки дерсинъизни де пек бегендим. Талебелеримнен текрарламагъа истер эдим, амма ондан сонъ мени ерден топлап оламазлар деп къоркъам.

— Заир шакъаджы олгъанынъызны айткъан эди, — деп кульди Ислям оджа. — Шимди мусафирлерни зияфет беклей, гъалиба, буюрынъыз ичери. Мен исе даа дерсханемизни бояламакъ кереким. Эйиликлерде корюшейик, — деп сагълыкълашты ханымларнен Ислям оджа ве онынъ янындан сыпмагъа тырышкъан огъланны капюшонындан тутып:

— Экимизнинъ къабаатыны бир озюм тюзетеджегим ёкъса? — деп, огълангъа фырчыны туттырды ве экиси мектепнинъ къапысында джоюлды.

Эртеси куню, ачыкъ дерстен сонъ къасаба мектебине кельген оджалар ишдешлерине зияфет софрасынынъ не къадар къыт олгъаныны анълата берди.