Талебелерге халкъымызнынъ сюргюнлик фаджиасы акъкъында окъумакъ ичюн метинни Озьбекистан языджысы Уктам Хакималининъ «Ватан дуйгъусындан юксек дуйгъу ёкъ…» эсеринден парчалары эсасында беремиз. Толусынен мезкюр эссе «Къырым» газетинде басылгъан эди (Юсуф Алиевнинъ терджимеси).
Тюркю ве ава ялынъыз − халкънынъ юрегини эм де тефеккюрини толу ифаделее билир. Талийсиз халкънынъ тюркюси, авасы кедерли ве гъамлы ола…
Бу джефакеш, талийсиз къырым халкъынынъ йыр ве музыкасы не ичюн бу къадар кедер, ферьядларгъа толып кетти?
Анги бир миллет ватанындан ве тилинден айырылыр экен, табий ки, онынъ тюркюси де, авасы да кедерли, гъамлы ола… козьлеринден козьяш эксильмей. Бу − табиатнынъ инкяр этип олунмайджакъ къануны. Къырымны, Алла берген ватанны, обурлар чекип алды.
Балалыгъымнынъ кедерли хатырасындан…
Муаллим бабам, куньлернинъ биринде енгиль кийинген, черелери солгъун, козлеринде умютсизлик, вуджудлары къатып къалгъан эки адамны эвимизге алып кельди. Бабам бу эки мусафирни чайгъа теклиф эткенде биле олар, гуя къабаат ишлеген адам киби кендилерини четке алдылар. Олар башларыны котерип, адамгъа тик бакъмагъа да батынамай эдилер. «Олар не ичюн башларыны котермейлер? Не ичюн козьлеримизге догъру бакъып оламайлар? Не, ёкъса бир де – бир джинаий иш яптылармы?» Иште, меним мийимде къарарле бойле тюшюнджелер доланмакъта. Олар бабам берген кетменни алып, тек ер чапаламагъа киришкенден сонъ, рухий чекишювлерден къуртулдылар. Анам уйлелик ягъсыз-этсиз шорба пиширип мусафирлерни давет эткенде биле, олар текрар, эвге кельмеге баш чектилер. Мен кунь девамы оларнынъ янына барам, ойнайым, олар исе, мени санки чокътан берли таныгъан киби, сыкъыналар, лякин бутюн барлыкълары иле манъа мерхамет ве севги беслеп эркелей эдилер. Бирисининъ ады Асан агъа, экинджисининъ исе Мамбет агъа эди. Олар бостанымызны чапалап бердилер. Бири-биримизге къатнашып башладыкъ. Велякин оларнынъ о куньдеки черелеринде акс олунгъан къабаат дуйгъу чизгилерини, гуя джинает япкъан киби корюнген кедерли козьлерини аля даа унутып оламайым… Байгъушларнынъ манълайларына «саткъын» деген бефтан тамгъа басылгъаныны бильмей эдим де… Бу ялан, ифтира адамларнынъ башларыны эгильтип къойгъан экен.
Олар мени невбетле омузларына миндирип азбар бою кезинтирир, чокъ вакъыткъадже омузларындан тюшюрмез, атта «огълум» да, дей эдилер. Мен о вакъытлары оларнынъ тиллерине тааджипленип бакъсам да, эписи бир, озьбеклер деп беллей экеним. Сонъундан оларнынъ къырымлы олгъанларыны бильдим. Бу ерге сюргюн этильген экенлер… О куньлери, чересинде акс олунгъан кедер, къыяфетиндеки къабаат аляметлери исе, ватанларындан айырылгъан вакъытларындаки фаджианынъ ифадеси экен…
Арадан чокъ истираплы сенелер кечти. Асан агъа, Мамбет агъа койюмизден азачыкъ кенарда эв къурдылар. Яшайышлары бол-сал олып кетти. Велякин гонъюллери эп яры эди. Куньлернинъ биринде, койге къайттым. Къабирстаннынъ араба къапусы янында Асан агъаны расткетирдим. Шимди о кечмиште къалгъан балалыгъым санки дерсинъ къальбимге темиз-пак нур киби келип кирди де, бутюн барлыгъымны нур киби айдынлатты ве айны вакъытта кедерге далдыргъан о азиз инсан - Асан агъаны корип, таш киби къатып къалдым. Вуджудым биле, зайыфлашты. Юрегимден умютсиз къыяфети ве козьяшлары иле ер алгъан о улу инсангъа якъынлашып оламайым, ялынъыз козьлеримни онъа тикмекле сынъырланмакътам.
− Хасан ота…
− Уктам, балачыгъым… − Асан атанынъ дудакълары титреди ве мени къучагъына басты, манълайыны да омузыма басып агълады. – Сени де кореджек кунь бар экен. Сени эр вакъыт хатырлайым. Атта тюшлеримде де корем. Тюшлеримде сени омузларыма миндирип юрем…
− Отаджон (бабачыгъым), сизни де даима хатырлайым, тюшлеримде елькенъизге минип юрем… − дедим де, юрегим толуп-ташты.
− Эшиттим, ана-бабанъ алемден кечкенлер. Дженнетли адам эдилер. Языджы да олмушсынъ. Бизлер акъкъымызда да яз…
− Насип этсе язарым… Сизни корип азачыкъ савуштым, озюме кельдим. Мамбет агъа корюнмей…
− О киши рахметли олды. Баягъы вакъыт хаста ятты… − Сексен яштан кечкен Асан агъанынъ козьлери элемли яшкъа толды. − Бичаре Мамбет Къырымгъа къайтамыз, джеседим о ерге комюледжек, − деп баягъы теляшланды, умют беследи. Козьлерини Къырымгъа тиклеп олип оламады… Джеседи эписибир гъурбет ерлерде къалды…
Талийсиз халкънынъ тюркюси де, авасы да кедерли, гъамлы ола…
Асан агъа иле башкъа лафэтмекнинъ чареси къалмады. Тезликле бу ерден гъайып олмакъ, озюмни де, о адамны да азаплардан къуртармакъ кереким. Шимди, Асан агъа сагъмы экен? Бильмейим. Бельки алсыздыр, хастадыр. Тавангъа бакъып, Яраткъандан ватанына кери дёндюрмесини сорамакътадыр… джеседи кенди ватанында – баба-деделери янында къалмасыны арз этедир… Саркъкъан, солгъун козькъапакълары арасы кене яшкъа толгъандыр…
Бойле фаджианы ифаделемек ичюн Гёте, Шекспир, Навоий зарур…
Бу дюньяда аз сайылы миллет ичюн не вакъыт къолай олды? Не ичюн талийсизлик оларгъа эр вакъыт ёлдашлыкъ япа?..
Догърусы, бунъа, тени-джаны бир олгъан инсан джеллятлары себепчи ола. Сталин… иште, обурнынъ омузында миллионларле гунясыз, къабаатсыз ольген, ватанындан къувулгъанларнынъ эллери къалды…
Къырым топрагъында нидже-нидже къараман, джесюр, джумерт, къоркъубильмез огъланлар догъды. Олар «Улу Ватан» денильген «СССР»ни имае япты. Олардан не къадары Советлер Бирлиги Къараманы деген улу намгъа малик олды.
Ана-табиат къырымларгъа да бир вакъытлары улу ве мукъаддес топракъ – Къырымны «ватан» деп эдие япкъан эди. Кенди тиллери мевджут эди. Тынч яшар, балалар догъурыр, ер сюрер, къарын тойдурыр, эндамыны тиклер-догъуртыр – кенди тарихлерини ярата эдилер. «Инсаниет тарихы» деген эбедий джерьянгъа озь исселерини къоша эдилер. Кенди тюшюнджелерине, шиириетлерине садыкъ эдилер. Джумле халкълар ве миллетлер сырасында инсан сюлялесини девам эте эди…
Сталин тарих мейданына чыкъкъаны киби, бир кереден эр шейден махрум япты, битирди. Козьлерини козьяшкъа, черелерини гъамгъа комип ташлады.
Бир халкъ ватансыз экен, агъламакъта экен, ер узериндеки джумле халкълар да бахытсыз ве эбедий агъламагъа махкюмдир,… олар да, тутып тургъан зынджырлардан къуртулмагъа аджиз…
Озьбекстанда яшап, кенди истеклер иле озьбек къорантасына келип къошулгъан чешит миллет-халкъ эвлятлары эр вакъыт мемнюнлер. Козьлеринде тебессюм корем. Велякин къырымларнынъ черелеринде бойле мемнюниетликни корьмек мумкюн дегиль, чюнки олар бу ерге кенди истеклериле дегиль де, Сталиннинъ тазыйыкъы иле сюргюн олунгъан…
Къырымларда да инсангъа хас эки козь, эки къулакъ, эки аякъ, эки эль, бир де баш бар, фикир юрютмек, ис этмек икътидары оларда да мевджут. Олар да эмек этелер. Мерхамет-шефкъат меселесинде тенъи олмагъан бу миллет де, башкъалары киби кенди ватанларында, озь халкъы арасында раат яшамакъны, кенди тиллеринде лафэтмекни, окъумакъны истей.
Мен, къырымлар тёккен уджсыз-буджакъсыз козьяшларыны, чеккен истирапларыны, азапларыны къайтарып берювимиз ве эки эгилип «афу» сорамакъ кереклиги хусуста тюшюнмектем. Олар, бойле япылгъан такъдирде де бизлерни багъышламамакълары мумкюн… Афу эткенлерине къадар гонъюллерини котермек бизим мукъаддес боюн-борджумыздыр…
Даа бир дешетли адисе хатырамда. Бу вакъиа козьлерим огюнден кетмей. Оны сёйлемемек аслы да мумкюн дегиль. Ташкент этрафындаки койлерден бирисинде узакъ союм яшай. Кимерде бир ал-хатыр сорамакъ ичюн анда барам. Бундан эки йыл эвельси къандашымнынъ тарачыкъ сокъагъындан кечип баргъанда, назарым чевре-чети даллар, агъачлар, кутюклер иле толгъан бакъымсыз бир эвге тюшти. Азбарда гъает азгъын, енгиль урбада, янакълары ичериге чекильген, козьлери къызаргъан бир къартана о якъкъа, бу якъкъа юре, нелердир мыдырдана эди. О бекленильмеден, манъа бакъты да: «Не, сен де къырымсынъмы, ёкъса?» деп сорады. Шашмаладым. О сёзюни девам этти: «Къырымда догъгъан эдим, сонъра бу ерге сюргюн яптылар. Сталинни эшиттинъми? Мезарында домуз къапсын. Къартайдым… хастайым. Мийим агъыра. Къырымны тюшюнеберип, баш агъырысына огърадым. О турмадан агъыра. Олип де оламайым… Къырымгъа барып оледжем. Джеседим баба-аналарым янында олмакъ керек…». Козьлериме фуртуна киби фышкъырып, яшлар кельди ве мен насыл этип бу бичаре-начар къартанадан къъачып къуртулгъанымны хатырлап оламайым. Бутюн гедже, козьлериме юкъу кирмеди. Байгъуш къартана сагъмы экен? Сагъ олсун да. Мына, эвлятлары Къырымгъа къайтып башладылар, оны да бераберлерине алып кетеджеклер… О, тюркнинъ анасы эди… Уктамнынъ анасы…
Эр кеснинъ де анасы бар. Ич кимсенинъ анасы о мерхаметли къартана киби агъламасын, акъылдан азмасын… Инсаниетнинъ анасы акъылдан азды… инсаниетнинъ анасы ватан асретинде, ватан элеминде агъламакъта…
Бахытсыз халкънынъ анасы акъылдан аза… шашмалап къала…
Етмиш яшыны толдургъан Къырым шаири Черкез Али иле субетлештим. О манъа янъычыкъ къаралагъан шиирини окъуп берди. Озьбеклерге миннетдарлыкъ бильдирген мезкюр шиир пек эеджанландырды. «Огъа, бизге миннетдарлыкъ бильдирменъ, аксине, миннетдарлыкъны биз сизлерге бильдирмек борджлумыз, сизлер Сталиннинъ азапларыны аз чекмединъиз», − демек истедим, велякин онынъ гонълюни ынджытмагъа батынмадым. Сонъра о, киши, бир къысым къырымларны Уралгъа айдагъанларыны, олар арасында анасы да булунгъаныны ве ачлыкътан дагъгъа барып, кийик алча йыгъгъанда ягъмурда-сельде къалгъаныны, акъибети джоюлгъаныны козьяш тёкюп сёйледи.
Аджайип къырым языджысы Айдер Осман бир къач сенелер эвельси юрегинден агъыр яраланды. Шифаханеде узакъ вакъыт хаста ятты. Атта бир – эки йыл чалышмады. Бираз вакъыттан сонъ юрек хасталыгъы кене текрарланды. Оны корьмеге баргъанымда, истидатлы къырым йырджысы Сабрие Эреджеповагъа расткельдим. Озьбекстан халкъ артисти Сабрие Эреджепова да юрек хасталыгъындан шифаханеде тедавийлене экен. Онынъ алы яхшы дегиль эди. О, бекленильмегенде, Айдер Османгъа бакъып: «Вакъыт-сааты келип алемден кечсем, мени Къырымгъа алып кетип комюнъиз, - деди, - башкъа риджам ёкъ… Мына бу озьбек эвляды сёйлеген сёзюме шаат. Меним риджам бойнунъызда эбедий бордж олып къаладжакъ…».
Арагъа агъыр сукюнет чёкти ве ич бир кимсе бу сукюнетни бозмагъа тили бармады. Олар иле, о куню, насыл сагълыкълашып чыкъкъанымны хатырлап оламайым. Сабрие апте тез вакъытта алемден кечти. Тозы Озьбекстанда къалды… Бильмейим… къандашлары не вакъыт онынъ риджасыны ерине кетиреджеклер?.. Кендим де бунъа къошуладжам, гъалиба…
Эвеллери Озбекстанда яшагъан аджайип языджы ве шаирнинъ огълу Эмиль Амит акъкъында эеджансыз сёйлеп оламайым. О, аз лафэткен адам. Чай этрафында онынъле чокъ субетлештик. Сёз миллетке тирильгенде чайымыз сувуп, пилявымыз ашалмайып къалды. О, кечкен сене олгъан субетимизде, къырымлар ватанындан сюргюн япылгъан вакъытта эшиткен бир вакъианы сёйледи. Къырымларны адий юк вагонларына юклеп Уралгъа айдадылар. Адамлар ёлда ачлыкътан, сувсызлыкътан пек азап чеккенлер. Бундан гъайры бекчилернинъ такъиби. Ольгенлерни исе вагонлардан котерип атабергенлер. Яш бир къадын бойле азапларгъа къатланып оламадан, элиндеки баласы иле озюни Волга неэрине ташлагъан… Тюшюнип, тюшюнджемнинъ сонъуна етип оламайым. Вагонларда къырымларны козьэтип кеткен бекчилер де инсан балаларымы экен, аджеба? Оларнынъ да баба-аналары, апте-къардашлары олгъанмы?! Эгер де олгъан олса, къырымларны чекиштиргенлеринде козьлери огюне о къандашлары кельдими экен? Я да олар Сталиннинъ огъланлары эдилерми. Тек Сталинден даркъагъан балалар бойле мерхаметсиз, шефкъатсыз ола билелер.
Кеченлерде, китап тюкяныны айланып юргенде, тесадюфен иляий бир дюльберни – пери къызны расткетирдим. О, шу къадар гузель эди ки, он йыл тюшюнип-ташынылса биле, онынъ семаий гузеллигини ифаделемек чареси ёкъ эди. Бир къадын къыз иле таныш этти. Сёз келими, къызнынъ къорантасы акъкъында сорадым. Къыз бираз сукюнетке далды, сонъ: «Эвли дегилим», − деди. Бунъа айретленип, якъамны туттым – шашмаладым. Я бойле гузель къызларнынъ къысмети бол-сал ола да, юрюше де. «Не ичюн къоджагъа чыкъмадынъыз?» − деп текрар сорадым.
− Къырымлар Озьбекстаннынъ чешит ерлерине сепильген, - деп, о сёзюни девам этти ве назарыны гъам пердеси къаплады. – Къырым йигитини тапып оламадым…
− Мытлакъа, къырым йигити олмакъ керекми?
− Мытлакъа.
− Ойле исе, не япаджакъсынъыз?
− Халкъымызнынъ Къырыма къайтмаларыны беклейджем! – деди къыз, энди, къатты тавурле. – Анда эпимиз топлангъан сонъ, къырым йигити тапылыр…
О къызны расткетиргенимден сонъ даа бир инсаний ишанчкъа, эминликке тааджиплендим ве оларнынъ тезликле ватанларына къайтмаларыны арз этип беклей башладым. Бу вакъыткъа къадар корьген ве эшиткен вакъиаларым къызнынъ такъдири огюнде «ич» олып къалды… Бедий эдебият о къыз киби къараманны бильмей. Бильмеси ичюн Навоий, Пушкин, Шекспирлер янъыдан догъмакъ керек…
Башкъа язып оламайджам. Артыкъ язмагъа элим бармай. Бу тарафына къалем де агъламакъта…
Къырымларнынъ агъламагъаны бармы?! Олар кенди ватанларына къайтмалары, Яраткъан берген ватанында муим − салмакълы яшамалары шарт!!! Эйи ниетли бутюн инсаниет къырымларгъа ватаныны къайтарып алып бермек керек!!!
* * *
Оларнынъ тюркюлери, авалары гъает кедерли олып кетти…
Аэнки денъишти… Энди исе, къуванчларгъа толып-ташаджакълар…
Олар Ватанларындан сюргюнликке огърап яшай экенлер, ер узеринде ич бир халкъ, бу джумледен биз де бахытлы оламайджакъмыз…
Буны кендинъ ялынъыз анълайсынъ, сезесинъ… АЛЛАhИМ!
Январь 1, 1989 сенеси.
алельхусус – особенно, особый
бефтан – клевета
джефакеш – страдалец, мученик
истирап – душевные страдания, потрясенный
итираф – признание
къанаат – удовлетворенность
мельун – проклятый, окаянный
муим – важный, значительный
неэр – река
обур – прожорливый, ненасытный, ведьма
пинхане – скрытый, тайный, секретный
салмакълы – солидный, внушительный
серсерий – бродяга, беспутный
талийсиз – несчастливый, неудачный
тефеккюр – мышление